Samenwerking voordat één hulpmiddel alles kon
LISA's eigen historische beschrijving noemt samenwerking vanaf 1990. Uitgevers en taaldienstorganisaties wisselden kennis uit over productie, technologie en procedures. Dit is een archiefverslag, geen actieve vereniging. W3C-introductie.
Een nieuwe leverancier van een meertalig project heeft meer nodig dan documenten: eerdere zinsparen, terminologie en segmentatieregels. Zonder overdracht herhaalt het team werk en verliest context.
Uitwisselingsspecificaties verduidelijken die overdracht. Zij maken systemen niet identiek, maar geven een gedeelde gegevensrepresentatie.
Technisch erfgoed: verschillende bronnen en formaten
Het LISA OSCAR-archief bewaart TMX, SRX, TBX, GMX-V en xml:tm. Het beschrijft vrijgave onder Creative Commons Attribution 3.0 en aanwijzing van ETSI LIS als opvolger voor de standaardenportfolio. Dat bewijst niet dat elk vervolgproject afkwam. LISA OSCAR.
| Onderwerp | Referentie |
|---|---|
| Eerder vertaalde segmentparen | TMX |
| Begrippen en meertalige terminologie | TBX |
| Segmentatieregels | SRX |
| Volumerapportage | GMX-V |
| Documentgebonden tekstgeheugen | xml:tm |
Dit zijn verschillende taken. Terminologie-export vervangt geen geheugen; volume meet geen correcte vertaling.
2011 en de vervolgpaden
Een ETSI-voorstel registreert insolventie vanaf 28 februari 2011 en het initiatief om werk voort te zetten. Centraal staat overdracht, niet het verdwijnen van alle specificaties. Voorstel mei 2011.
ETSI registreert gepubliceerde TMX- en GMX-V-documenten én gestopte SRX-, TBX- en xml:tm-projecten. „ETSI werkte alle LISA-normen bij” is dus te ruim. Werkprogramma.
Een actuele TBX-referentie is ISO 30042:2019, door de gemeenschap versie 3 genoemd. ISO vermeldt publicatie met lopende herziening. ISO, TBX.
Unicode's ULI vermeldt ontbinding in juli 2020 en alleen-lezenmateriaal. Een bereikbaar archief is niet noodzakelijk actief beheer. ULI-archief.
Van kwaliteitsmodel naar configureerbare beoordeling
Uitwisseling betreft gegevensoverdracht; beoordeling betreft geschiktheid voor eisen.
MQM noemt LISA QA als invloed. Het ontstond in QTLaunchPad en QT21 met een modulaire typologie in plaats van één vaste metriek. DQF-MQM-harmonisatie en latere vervanging door MQM Core zijn gedocumenteerd. MQM-geschiedenis.
Een museumtekst, onderhoudsinstructie en reclamekop vragen andere prioriteiten. Doel en eisen moeten aan classificatie en weging voorafgaan. Dat maakt kwaliteit niet willekeurig maar aannames zichtbaar. Vergelijkbare scores vereisen voldoende overeenkomstige instellingen.
Dienstprocessen en projecteisen
Niet alle relevante normen stammen van LISA af. Planning, middelen en levering vormen ook een eigen landschap.
ISO 17100:2015 stelt diensteisen en sluit ruwe machinevertaling met post-editing uit. ISO 18587:2017 behandelt volledige menselijke post-editing. Beide worden herzien; scheid gepubliceerde reikwijdte en voorstellen. ISO 17100, ISO 18587.
ISO 11669:2024 gaat over projecten en specificaties; ISO 5060:2024 over menselijke analytische resultaatbeoordeling. Ze vullen elkaar aan, vervangen elkaar niet lineair. ISO 11669, ISO 5060.
Lokalisatie is meer dan vertaalde zinnen
OASIS ontwikkelt XLIFF naast het LISA-erfgoed; het auteurschap is niet van LISA. XLIFF 2.2 is een Committee Specification uit maart 2025, 2.1 een OASIS Standard. OASIS-register.
ITS beschrijft metadata, CLDR localeconventies, MessageFormat dynamische berichten en taaltags identificaties. Daardoor kan een grammaticaal correcte vertaling toch in een ongeschikte productervaring staan. Zie ITS, CLDR, MessageFormat, BCP 47.
Selectieve tijdlijn
| Periode | Mijlpaal | Betekenis |
|---|---|---|
| Vanaf 1990 | LISA-samenwerking | Gedeelde productie en interoperabiliteit |
| Jaren 2000 | Formaten en QA-model | Expliciete bronnen en beoordelingen |
| 2011 | Insolventie en voortzetting | Vertakking, geen volledige reset |
| 2012–2013 | ETSI GMX-V en TMX | Specifieke voortzettingen |
| 2013 | ITS 2.0 | Webmetadata |
| 2015–2017 | ISO diensten en post-editing | Verschillende productie-eisen |
| 2019 | Tweede ISO 30042 | Nieuwere TBX-referentie |
| 2024 | ISO 11669 en 5060 | Specificaties en beoordeling |
| 2025–2026 | Nieuwe specificaties en herzieningen | Ontwikkeling naast AI |
Dit is een selectie, geen causale keten tussen alle rijen.
Wat AI verandert en niet beslist
GEMBA-MQM onderzoekt modellen voor foutlokalisatie zonder menselijke referentievertaling. De auteurs noemen ook beperkingen van een propriëtair model. Dat bewijst een methode onder voorwaarden, geen universele zekerheid. Onderzoek.
Volgens ons vergroot AI het belang van traceerbaarheid: invoer, criteria, beoordelingsconfiguratie en verificatie moeten bekend zijn. Anders is interpretatie of herhaling onmogelijk.
Een bestandsformaat bewijst geen correcte AI-vertaling, een dienstnorm valideert niet elke automatische werkwijze en een kwaliteitskader kiest niet elke acceptatiedrempel.
Onze continuïteit
Wij volgen kenniscontinuïteit: overdraagbare bronnen, expliciete eisen en controleerbare beoordeling. Wij zijn onafhankelijk, geen rechtsopvolger van de historische taal-LISA. De domeingeschiedenis bewijst die relatie niet.
Kies de passende laag via de catalogus, met actuele en historische referenties.
Naamsvermelding
De MQM-ontwikkeling is geparafraseerd en verkort uit Council-materiaal onder CC BY 4.0 en in een bredere geschiedenis geplaatst. Zie de licentieverklaring. Geen instemming wordt gesuggereerd.